Της Συμώνης Κατραμάδου (Ph.D.)*
Αν και άκουγα για την πεζοπορία «της Πατωμένης» από μικρή, αν και μεγαλώνοντας έγινα πεζοπόρος και έχω οδοιπορήσει στα μεγάλα βουνά της Ευρώπης και του δυτικού Καναδά έως τις σαβάνες της Νότιας Αφρικής, εντούτοις ελάχιστες φορές μπόρεσα να κάνω αυτή τη μοναδική προσκυνηματική πεζοπορία στην Παναγιά της Αγιάσου τον Δεκαπενταύγουστο. Ζωντανό στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Λέσβου, το οδοιπορικό προσκύνημα στην Αγιάσο χρονολογείται περί τον 9ο αιώνα μ.Χ. όταν ο μοναχός Αγάθωνας έφτασε στην Λέσβο από την Ιερουσαλήμ, μεταφέροντας τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας με την επιγραφή «Μήτηρ Θεού Αγία Σιών». Λόγω της Εικονομαχίας που μαινόταν εκείνη την εποχή, κρύφτηκε στο δάσος του Ολύμπου, ιδρύοντας μια σκήτη που αναγνωρίστηκε επίσημα το 842 μ.Χ. Έτσι οι πιστοί άρχισαν να συρρέουν στον τόπο από τα γύρω χωριά για να προσκυνήσουν την εικόνα.
Κατά την Βυζαντινή περίοδο, το προσκύνημα στην Αγιάσο έγινε τόσο σημαντικό στην περιοχή του Αιγαίου, που ισοδυναμούσε με το ταξίδι στους Αγίους Τόπους! Στα μέσα μάλιστα του 15ου αιώνα, επί εποχής Γατελούζων, ο Λατίνος Αρχιεπίσκοπος Μυτιλήνης και σπουδαίος θεολόγος Λεονάρδος ο Χίος, με δύο μαθητές του, έκαναν μια πεζοπορία από την περιοχή του κόλπου της Καλλονής προς την Αγιάσο, για να προσκυνήσουν και να συμμετάσχουν στις θρησκευτικές εκδηλώσεις της κοίμησης της Θεοτόκου, στον πρώτο ναό της περιοχής που είχε αφιερωθεί στην Παναγιά, ο οποίος είχε χτιστεί την εποχή του Μανουήλ Κομνηνού το 1173 μ.Χ. Το ταξίδι αυτό περιγράφει ο εξέχων καθολικός ιερωμένος στο έργο του «Η κατάσταση του Ανθρώπου» του 1447.
Δεν ήταν εύκολο το προσκυνηματικό αυτό ταξίδι την εποχή εκείνη. Ο ένας από τους μαθητές, ο Πάγκαλος «επιθυμώντας να εκπληρώσει ένα τάμα του στον ναό της Μητέρας του Χριστού του Θεού, ο οποίος βρίσκεται στο πανύψηλο όρος της Αγίας Σιών, αφού καραβοτσακίστηκε αρχικά από μια θαλασσοταραχή και στη συνέχεια από επίθεση πειρατών, έφτασε στην ακτή της Λέσβου». Η ακτή αυτή ήταν κοντά στο Τετραπύργιο (Τραπεριά) στην περιοχή του Πολυχνίτου. Εκεί συνάντησε τον συγγενή του Κωνσταντίνο που ταξίδευε από τον Άθω προς τα Ιεροσόλυμα. Εκεί θα βρουν και τον παλιό τους δάσκαλο Λεονάρδο, ο οποίος ανάρρωνε στην περιοχή από άγνωστη ασθένεια, και θα συμφωνήσει να τους συνοδέψει στο προσκυνηματικό τους οδοιπορικό στην Αγιάσο. «Έτσι ο μάλλον στενός δρόμος γίνεται πιο ελαφρύς, και τα πνεύματά τους ανέβηκαν ψηλά αρπαγμένα από την επιστήμη, και βάδισαν πάνω από τα δύσβατα των δρόμων χωρίς κόπωση» αφού στη διαδρομή θα συζητήσουν διάφορα θεολογικά θέματα μεγάλου ενδιαφέροντος για τους τρεις πεζοπόρους.
Τέσσερις ημέρες μετά, θα φτάσουν μέσω Βασιλικών, Αγίας Σωτήρας και Καστρελίου, στον «ναό της Αγίας Μητέρας του Θεού, όπου την επομένη μέρα επρόκειτο να εορταστεί η εορτή της αγίας αφιέρωσης». O Λεονάρδος περιγράφει με μοναδική γλαφυρότητα την θρησκευτική αυτή εορτή: «Βλέπουμε μεγάλο πλήθος κόσμου να έχει συγκεντρωθεί από τις επαρχίες και τα ξένα μέρη και από τα γειτονικά νησιά και από την Ασία. Το βράδυ έψελναν μέχρι αργά κατά την Ελληνική συνήθεια. Ο κόσμος προσεύχονταν με δεήσεις και δώρα και εμείς εισερχόμαστε στον ναό επευφημώντας. Χτυπώντας τα στήθη μας μπροστά στην ιερή εικόνα της Παρθένου Μητέρας του Θεού προσφέρουμε έναντι σεμνής λατρείας και αφοσίωσης θυμίαμα, κερί, χρήματα. Ικετεύοντας με πίστη ακούσαμε τις συνηθισμένες εσπερινές προσευχές και ευχαριστήσαμε τον θεό.» Το βράδυ εκείνο κοιμήθηκαν στον πρόναο της εκκλησίας. Σηκώθηκαν πολύ πρωί και έψαλαν «κατά τη Ρωμαϊκή συνήθεια». Οι ιερείς τότε ξύπνησαν τον κόσμο με τη ράβδο για να πάνε στη λειτουργία. Τέλος, όπως αναφέρει ο Λεονάρδος, «αφού λοιπόν ολοκληρώθηκε το ιερό μυστήριο και λάβαμε τον ευλογημένο άρτο προσφέραμε ευχαριστίες και ύμνους ενώπιον της Μητέρας του Θεού», συνέχισαν το ταξίδι τους.
Αυτή η μοναδική περιγραφή ενός μεσαιωνικού προσκυνηματικού οδοιπορικού στην Παναγία, μας δείχνει όχι μόνον τις επίπονες δυσκολίες της πρόσβασης στον ναό που συχνά περιλάμβανε επικίνδυνα θαλασσινά ταξίδια, αλλά και την εξέχουσα σημασία που είχε για Ορθόδοξους και Καθολικούς η Αγία Σιών της Λέσβου. Η θαυματουργή εικόνα που φιλοξενείται σήμερα στον Ιερό Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου της Αγιάσου (που παίρνει το όνομά της από την Αγία Σιών), αποτελεί και στην εποχή μας έναν από τους σημαντικότερους φάρους της Ορθοδοξίας.
Για όσους κάνετε εφέτος την μοναδική αυτή πεζοπορία, εύχομαι η Παναγιά να δίνει δύναμη στα πόδια σας και να έχετε την ευλογία Της.
Πηγές: Το σημαντικό αυτό οδοιπορικό, όπως και την υπόλοιπη πεζοπορία του Λεονάρδου και των μαθητών του στην κεντρική και ανατολική Λέσβο, περιγράφω στην μονογραφία «Οι Γατελούζοι – πειρατές, διπλωμάτες, ηγεμόνες» (εκδ. Μύθος, Αυγ. 2026).
Τα αποσπάσματα προέρχονται από την μετάφραση του έργου του Λεονάρδου του Χίου στον Μαζαράκη, Α. (εκδ.) «Ανακαλύπτοντας την Μυτιλήνη των Γατελούζων», Κείμενα, 2020.
*H Συμώνη Κατραμάδου, συγγραφέας και πολιτιστική σύμβουλος, είναι μέλος του Συμβουλίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
