Της Συμώνης Κατραμάδου, Ph.D.*
Σαν σήμερα, 573 χρόνια πριν, ξεκίνησε σαν ψίθυρος. Έτρεξε στις ρούγες και τα καλντερίμια, σκαρφάλωσε στα καφασωτά με τα γιασεμιά, γλίστρησε στις αυλές και στα υποστατικά. Σύρθηκε πάνω σε τείχη άπαρτα, χώθηκε στην Αγιά Σοφιά, ύστατο χαίρε στο στόμα της Παναγιάς. Και μετά έγινε κραυγή απελπισίας και πόνου. «Εάλω η Πόλις!» και μαζί της ένας ολόκληρος κόσμος, ελληνικός, βυζαντινός, μεσαιωνικός χάθηκε στη φωτιά και το τσεκούρι:
«Θρήνος, κλαυμός και οδυρμός και στεναγμός και λύπη,
θλίψις απαραμύθητος έπεσεν τοις Ρωμαίοις.
Εχάσασιν το σπίτιν τους, την Πόλην την αγία,
το θάρρος και το καύχημα και την απαντοχήν τους…»
(Ανακάλημα της Κωνσταντινούπολης)
Κι ακούστηκε παντού. Ξέφυγε, απ’ τους αμαξητούς και τα γαϊδουρόδρομους, αρμένισε με τις γαλέρες και τις νάβες κι έφτασε παντού στον κόσμο τον γνωστό της εποχής, μήνυμα που πάγωσε τις ψυχές κι έφερε τον τρόμο στα μάτια. «Πάρθεν η Ρωμανία» μοιρολογούσαν οι Πόντιοι:
«Μοιρολογούν τα εκκλησιάς, κλαίγνε τα μοναστήρια
κι ο Αϊ-Γιάννες ο Χρυσόστομον κλαίει, δερνοκοπιέται…»
Και τον Καβάφη, αιώνες μετά, αυτό το «Πάρθεν» τον άγγιξε και το ΄κανε ποίημα:
«Όμως απ’ τ’ άλλα πιο πολύ με άγγιξε το άσμα
το Τραπεζούντιον με την παράξενή του γλώσσα
και με την λύπη των Γραικών των μακρινών εκείνων
που ίσως όλο πίστευαν που θα σωθούμε ακόμη.»
Εκείνη η αποφράδα μέρα, η 29η Μαϊου του 1453, σήμανε ένα τέλος για τον ελληνικό κόσμο, αλλά και για τον Μεσαίωνα. Οι λόγιοι του Βυζαντίου ταξίδεψαν στη Δύση φέρνοντας μαζί τους την αρχαία ελληνική γραμματεία, γονιμοποιώντας την
Αναγέννηση του δυτικού πολιτισμού. Όμως και η οικονομία ποτέ πια δεν θα ήταν όπως πριν. Άλλαξαν οι εμπορικοί δρόμοι που είχαν κέντρο τη Μεσόγειο και το Αιγαίο. Στράφηκαν στα δυτικά και ανακάλυψαν νέες χώρες, την Αμερική.
Και η Λέσβος; Σε όλο τον Μεσαίωνα το νησί υπήρξε καίριας γεωπολιτικής σημασίας για την ασφάλεια και την τροφοδοσία της Βασιλεύουσας. Την προστάτευαν πάντα με κάθε μέσο από τα νύχια δυτικών κουρσάρων και τούρκων πολέμαρχων. Την εποχή των Παλαιολόγων ήταν το μεγαλύτερο και σημαντικότερο νησί του Βυζαντίου, από όσα τους είχαν απομείνει στο Αιγαίο. Το έδωσαν προίκα στους συνεργάτες τους τους Γατελούζους και αυτοί κατόρθωσαν, για εκατό χρόνια, να το προστατέψουν. Ευημέρησε η Μυτιλήνη στα χέρια τους και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις διπλωματικές και πολεμικές αντιπαραθέσεις της εποχής.
Όμως οι καιροί άλλαξαν. Η οθωμανική λαίλαπα σάρωσε το Βυζάντιο. Η άλωση της Πόλης σήμανε καμπανάκι για τη Μυτιλήνη. Την αξία της που είχαν αναγνωρίσει οι Βυζαντινοί, την γνώριζαν και οι Οθωμανοί. Τη χρειάζονταν για να προστατεύσουν τη νέα τους πρωτεύουσα και να εξασφαλίσουν τον ανεφοδιασμό της. Ο ελληνο-γενοβέζικος οίκος των Γατελούζων που είχε στεριώσει στον τόπο που θεωρούσε πλέον πατρίδα του, έβλεπε ότι με την πτώση της Πόλης είχε χάσει την υψηλή προστασία της. Πάλεψαν για δέκα χρόνια να κρατήσουν μακριά το αναπόφευκτο και όταν ήρθε η μαύρη ώρα, πολέμησαν με γενναιότητα. Όμως η αρχή του τέλους, ήταν αυτή η αποφράδα μέρα του Μάη.
Πηγή: «Οι Γατελούζοι – πειρατές, διπλωμάτες, ηγεμόνες», Σ. Κατραμάδου (υπό έκδοση, εκδ. Μύθος).
*Η Συμώνη Κατραμάδου είναι συγγραφέας, σπούδασε Γαλλική φιλολογία, γλωσσολογία και Νομικά στο ΕΚΠΑ
